Öncelikle bir kaç BIOS CHIP'ini fiziksel olarak tanımakla başlayalım:
Anakartlarımıza direkt montajlı bios chip,
PLLC tipi sök-tak bios chip,
Kullanımı azalmış bir DİP bios chip.
GİRİŞ:Flash memory’lerin en yaygın kullanım alanları bilgisayarlarımızın temel giriş/çıkış sistemi için olan BİOS’tur.Her bilgisayarın açılışında bios bütün diğer hipsetlerin,HDD’nin,Portların ve işlemcinin uyum içerisinde çalışmasını sağlar.
Her masaüstü ve dizüstü bilgisayar mutlaka bir merkezi işlemci barındırır(CPU).Bu işlemci bir donanımdır ve işini yapabilmesi için bir komut seti ve yazılım kullanır.
Genelde iki tip yazılımla karşılaşırız:
1-İşletim sistemi:Sistemimizi işleten,özel uygulamalarımızı çalıştıran organize yazılımıdır.
2-Uygulamalar:Özel işlerimiz için kullandığımız programlardır.
3-İşte BİOS’ta bilgisayarımızın çaılşması için gerekli 3.Tip yazılımı bünyesinde barındırır.
BİOS NE YAPAR?
Bios yazılımının bir çok işi vardir.En önemliside işletim sistemini yüklemektir.
Bilgisayarımızı açtığımız zaman işlemci kendine ait ilk komut setini okumaya çalışır tabiî ki bunu bir yerden almak zorundadır.Bunu işletim sisteminden alamaz çünkü o HDD içinde ve daha pasif konumdadır.İşte bu gerekli komutları işlemciye Bios sağlar.
Bios’un diğer işleri şöyle sıralanabilir:
1-Bir POST(power on self test) yapmak yani sisteme ait donanımların doğru çalışıp çalışmadığını kontrol eder.
2-Bilgisayara bağlı diğer komponentlerin üzerindeki bios chiplerini kontrol eder.
3-Bütün donanımları işletim sistemine tanıtır,bağlarını kurar.
4-Klavye,Mouse,Monitör ve seri-paralel portları ilk boot işleminde kontrol eder.
5-HDD,sistem saati vb.donanımlar için ayarlar barındırır ve yapar.
Bios ana donanımla işletim sistemi arasındaki organizeyi sağlayan yazlımdır.Ve bu yazılım anakart üzerindeki flash memory chp’i üzerinde saklanır,bu chip bir çeşit ROM’dur.
Bilgisayarımızı açtığımızda bios birkaç şey daha yapar:
1-CMOS ayarlarını kontrol edr.
2-Arabirim uygulamalarını ve çekirdek sürücüleri yükler.
3-Registery’i başlangıç durumuna getirip,güç yönetimi sağlar.
4-Post yapar.
5-Sistem ayarlarını gösterir.
6-Hangi cihazların başlatılabilir olduğunu tespit eder.
7-Boot sıralamasını başlangıç konumuna getirir.
Aslında bios çalıştığında yaptığı ilk şey CMOS chip’i üzerindeki 64byte’lık ram’a bakmaktır.CMOS SETUP kısımı sistemimizin özel ayarlarını ve değişiklikleri içerir.Bios bu bilgiyi işini yaparken kullanır.Bundan daha sonra bahsedeceğim.
ARABİRİM ;işletim sistemi ile donanımarasında çevirmenlik yapan küçük programlardır.Örneğin biz klavyede bir tuşa bastığımızda sinyal klavye arabirimne gider ve bu arabirim işlemciye(cpu)işletim sistemi üzerinde hangi tuşa basıldığını söyler.
ÇEKİRDEK SÜRÜCÜ ‘ler ise genel donanımları (klavye,Mouse,HDD,FDD,)çalıştırmaya yarayan küçük yazılımlardır.Daha hızlı çalışma için bios bu bilgileri RAM’e yükler.(shadowing)
BİLGİSAYARI BAŞLATMA:
*Her ne zaman bilgisayarı çaılştırsak,Bios’un şu işleri yaptığını görürüz:
1-Bir çok makinede bios açılışta yazı ve gerktiğinde ses ile açıklamalar yapar.(ram mik.,HDD vb.)
2-Cmos ayarlarını kontrol edip arabirimleri yükler,ekran kartını çalışıp çalışmadığını kontrol eder.Çoğu ekran kartı kendi üzerinde bios ve gpu(görüntü işlemcisi)barındırır.Eğer olmayanlardan biri varsa bios çalışması için gerekli düzenlemeyi onların yerine yapacaktır.
3-Bios’un sonraki işi sistemin ilk çalışmasımı yoksa bir restart çalışmasımı olduğunu ayırt etmesidir.Bunu 0000:0472 no’lu bellek adresini kontrol ederek yapar a değeri 1234h ise bu bir restart der ve post işlemini atlar.Bunun dışındakiler ilk çalışmadır.
4-Şayet bir ilk çalışma ise bios ram’leri bir okuma yazma testine tabi tutar,ps/2 ve usb portları kontrol eder.Pcı busları donanım varlığı yönünden kontrol edip varsa bütün pcı kartları kontrol eder.
5-Bios POST esnasında bir hata ile karşılaşırsa, çeşitli uzunluk ve aralıkta BİP sesleri ile veya ekranda bir mesaj ile ikaz verecektir.Bu andaki bir hata büyük olasılıkla bir donanım arızasının göstergesidir.
Bios daha sonra siteminizin bazı özelliklerini gösterecektir;
*CPU
*FDD,HDD
*RAM
*BİOS VERSİYONU ,TARİH
*EKRAN ÖZELLİKLERİ
*SCSI DONANIMLARI VS.
Bios bu işlemlere depolama aygıtlarının (cmos setup’tan bakarak)boot device ve durumlarını inceler ve görevleri tayin eder.Bios bir başlama aygıtı bulamaz ise(boot device) bir sonrakine bakar,sonrakinede ,bulamaz ise sistem başlama gerçekleşmez.
Şayet FDD içinde bir disket unutursanız,sisteminizi yeniden başlatmaya çalıştığınızda aşagıdaki gibi bir mesaj görebilirsiniz.
[FONT=Verdana] Çünkü bios yeniden başlama veya başlam için boot device chekck yapar iken FDD’ye baktığında doğru sistem dosyalarını bulamaz ve devam edemez,çözüm çok basittir,unuttuğunuz disketi çıkartıp herhangi bir tuşa basmaktır.
BIOS KONFİGÜRASYONU
Önceki konularda bios’un cmos setup kısımını ayarlar yönünden kontrol ettiğinden bahsetmiştik.İşte bu ayarları nasıl değiştirebileceğiniz:
CMOS SETUP ‘A girmek için sistemin ilk başlama anında doğru tuş veya kombinasyonuna basmanız gerek.Bir çok sistem;ESC,DEL,F1,F2,CTRL+ESC,CTRL+ALT+ESC tuş ve kombinasyonlarını kullanır,Genellikle açılışta ekranın alt kısmında bir bar içinde:”PRESS_ENTER TO SETUP” yazısı ile belirtilir.
CMOS setup’a girdiğinizde bir çok seçenek göreceksiniz.Bunların bazısı standart diğerleri bios üreticisine göre değişmektedir.Ortak olan bazı ayarlar şunlardır:
1-Sistem zamanı(system time/date)
2-Boot sıralaması(boot sequence):işletimsistemi yükleme adresi
3-TAK ÇALIŞTIR(PNP-plug and play)
tomatik tanınma ve çalışma sağlar.
4-Fare,klavye(Mouse-keyboard)
5-Sürücü konfigürasyonu(HDD,FDD,OPTİK SÜRÜCÜLER)[/FONT]
6-BELLEK(memory)Biosu özel bellek adresine hızlı çalışma modu için yönlendirir.
7-Security(güvenlik):açılışa buaradan şifre koruması ekleyebilirsiniz.
8-Güç yönetimi(power management)
9-Exit(çıkış):değişiklikleri kaydedip,etmeden,eski ayarlarla seçenekleri sunar.[
Setup’ta değişiklik yaparken çok dikkatli olamalısınız,yanlış ayarlar sisteminizin açılmasını engelleyebilir.Değişikliğinizi bitirdiğinizde save changes (değişikliği kaydet)deyip çıkış yapın.Bios yeni ayarlarınızın geçerli olması için sisteminizi yeniden başlatacaktır.
Bios bilgisayar ayarlarındaki her değişiklik için CMOS teknolojisini kullanırBu teknolojide verilerin saklanması için küçük lityum veya nikel kadmiyum pillere ihtiyaç vardır,10 yıl kadar cmos chiplerine yetebilecek piller vardır.
BİOS GÜNCELLEMESİ:
Genellikle her bilgisayar Bios’unun güncel olmasını gerektirir.Bu eski makineler için çok önemlidir.Yeni donanım ürünlerini tanıyıp çalıştırmak için biosun güncellenmeye ihtiyacı vardır.Ancak bios yazılımı bir rom içinde olduğu için güncellenmesi zor ve riskli bir iştir.
Biosun kendini güncellemsi için üreticini yazdığı bir programa ihtiyacınız vardır.Bios versiyonunuzu,tarihini,üreticisini açılışta okuyup not edersiniz yada everst gibi programlar kullanarak biosunuz hakkında detaylı bilgi alabilirsiniz.Bios üreticinizin web sitesine gidip,yeni versiyon kontrolu yaparsınız,var ise yardımcı programla(flash programı yada bios wizard’ı)bios güncelleme dosyanızı indirirsiniz(download).Bazı programlar işletim sistemi üzerinden bios güncellemesi yapmanıza olanak verecektir bu hoş bir durumdur.Aksi halde indirdiğiniz dosyaları bir diskete kaydedip bu disketle bilgisayarınızı başlatmalısınız[first boot device=fdd(disket sürücü)] ,program eski biosunuzu silip yenisini yükleyecektir.Sisteminiz yeniden başlıyorsa büyük ihtimalle sorunsuz bir güncelleme yaptınız diyebiliriz(olumsuz çok farklı sonuçlar alınabilir.)
En bilinen BİOS üreticileri:
AMIBIOS Support Phoenix Technologies - BIOS Updates aliusa.com Winbond
Cmos ayarlarınızla biosunuzu güncellerken çok dikkatli olmalısınız,yapacağınız güncelleme kendi ayarlarınıza sahip sisteminizle uyumlu olamyabilir.Böyle olursa bilgisyarınız çalışmaz yada hatalar serisi alabilirsiniz.Şüphe kalmaması için anakart üreticinizle bağlantı kurmalısınız.
Bilgisayarlar üzerinde çoğu zaman küçük bir pil bulunur,değişimi için soketli yada kelepçeli imal edilmiş olabilirler kimi zamanda anakrta lehimlidirler.Bu piller bios pilleridir.
Bios pillerinin iki amacı;*flash bellek üzerindeki küçük yazılım parçalarını ve ayarlarınızı canlı tutmak bir diğeride sistem zamanını belirleyen RTC(Real time chip)saatinin çalışmasını sağlamaktır.Bir şekilde bu pil biterse yada çıkarılırsa bilgiler silinip sisteminiz çalışmayabilir.
Yeni bellek teknolojili bios chipleri ise enerji(pil) olmadan veri saklayabilmektedir.Pil bittiğinde sadece RTC saati hata yapacaktır(yanlış zaman gösterimi) ancak sisteminiz çalışacaktır.
Sisteminizdeki bios bilgileri ve diğer bilgilere bilgisyarınızın kasasını açmadan ulaşmak için EVEREST programını bu linkten indirip kurabilirsiniz:
Lavalys - Comprehensive IT Security and Management
Arkadaşlarıma faydalı olması dileğiyle....
NOT:Bu çalışmayı sabaha karşı bitirdiğim için bazı hatalar barındırabilir(imla,yazım,teknik bilgi)eksik ve yanlişlarım varsa düzeltilip af oluna...
Bilgiler ;
Howstuffworks "How BIOS Works"
sitesinden okuduğum bilgilerin kendime ait çevirisi ve yorumudur.
Bios'la Tanışalım. 
